De European AI Act: wat betekent dit voor ondernemingsraden?

Kunstmatige intelligentie (AI) is niet meer weg te denken uit ons werk.

Denk aan systemen die contact hebben met klanten (chatbots), interne planningen maken, of zelfs prestaties meten. Handig – maar ook spannend. Want wie bepaalt eigenlijk wat “goede prestaties” zijn? En hoe eerlijk zijn die algoritmes?

Vanaf 2024 geldt in de hele Europese Unie de AI Act, een nieuwe wet die regels stelt aan het gebruik van kunstmatige intelligentie. En ja, die heeft ook gevolgen voor ondernemingsraden in Nederland.

Wat is de AI Act eigenlijk?

De AI Act (voluit: European Artificial Intelligence Act) is de eerste grote Europese wet die grenzen stelt aan wat er wél en níet mag met AI.
Het doel is simpel: AI moet veilig, eerlijk en transparant zijn.

De wet deelt AI-toepassingen in vier risicocategorieën:

1. Onaanvaardbaar risico – verboden (zoals gezichtsherkenning op straat of emotieherkenning op het werk).

2. Hoog risico – toegestaan, maar alleen als aan strenge eisen wordt voldaan.

3. Beperkt risico – toegestaan, met transparantieverplichtingen.

4. Minimaal risico – vrij gebruik (zoals chatbots voor klantenservice).

De meeste toepassingen op de werkvloer – zoals beoordelingssystemen, selectiealgoritmes of productiviteitsmonitoring – vallen onder “hoog risico”.

Waarom is dit belangrijk voor ondernemingsraden?

Omdat de AI Act direct raakt aan de manier waarop werkgevers technologie gebruiken om werknemers aan te sturen, te beoordelen of te selecteren. En daar heeft de OR in Nederland zeggenschap over via de Wet op de ondernemingsraden (WOR). Het is dus van belang dat je als OR goed op de hoogte wordt gebracht over de invoering van AI-systemen in de organisatie zodat de juiste WOR-procedure kan worden gevolgd. Hierbij heeft de OR vanuit de WOR drie belangrijke rechten;

1. Instemmingsrecht (artikel 27 WOR)
Wanneer AI gebruikt wordt om medewerkers te beoordelen, te volgen of hun prestaties te meten, heeft de OR instemmingsrecht. Denk aan een nieuw HR-systeem dat automatisch scores toekent, of een planningstool die werktempo’s analyseert.

2. Adviesrecht (artikel 25 WOR)
Als de invoering van AI grote gevolgen heeft voor de organisatie of de manier van werken, moet de werkgever de OR om advies vragen. Bijvoorbeeld bij reorganisaties of digitaliseringsprojecten waarbij AI een rol speelt.

3. Informatierecht
Werkgevers moeten de OR tijdig en volledig informeren over plannen om AI-systemen in te voeren. Dat betekent: uitleg over wat het systeem doet, welke data gebruikt worden, en welke risico’s er zijn.

Wat kan de OR nu concreet doen?

De AI Act is al van kracht, maar de meeste verplichtingen gelden vanaf 2026. Dat geeft ondernemingsraden de kans om nu al hun rol te pakken.

Hier zijn zes praktische stappen:

1. Inventariseer wat er al gebruikt wordt.
Vraag: “Welke systemen gebruiken we die beslissingen nemen of gedrag meten?” Denk aan HR-software, recruitmenttools, prestatiemonitoring of productiviteitsdashboards.

2. Beoordeel of het om een ‘hoog risico’-systeem gaat.
Als het systeem invloed heeft op arbeidsrelaties of beoordelingen, valt het waarschijnlijk onder de strengste categorie van de AI Act.

3. Vraag de werkgever om transparantie.
Hoe werkt het systeem precies? Welke data gebruikt het? Worden die gecontroleerd op vooroordelen? Wordt de output door mensen beoordeeld voordat er beslissingen worden genomen?

4. Leg vast hoe medewerkers beschermd worden.
Denk aan privacy, gelijke behandeling, klachtenprocedures en menselijke controle bij geautomatiseerde beslissingen.

5. Schakel expertise in.
De AI Act is technisch. De OR mag externe deskundigen inschakelen (artikel 16 WOR) om systemen te laten beoordelen.

6. Werk aan een AI-beleid.
Stel samen met de bestuurder een interne gedragscode op over verantwoord AI-gebruik. Zo weet iedereen wat wel en niet kan op de werkvloer.

De kansen voor OR-en

De AI Act is niet alleen een juridische verplichting. Het is ook een kans voor de OR om zich te profileren als moderne gesprekspartner over innovatie.
Door het thema tijdig op te pakken kan de OR bijdragen aan:

• Eerlijkere besluitvorming (geen verborgen algoritmische vooroordelen)
• Meer vertrouwen van medewerkers (“we weten wat er gebeurt met onze data”)
• Betere samenwerking met de bestuurder (“we denken mee in plaats van tegen”)

Tot slot

De AI Act verandert niet alleen de techniek, maar vooral de machtsverhoudingen rond data en besluitvorming op de werkvloer.
Voor ondernemingsraden in Nederland betekent dit dat ze tijdig aan tafel aanschuiven, goed geïnformeerd worden, en kritisch meedenken over de toekomst van het bedrijf.

Anne de Wal ~ Trainer & Adviseur Medezeggenschap bij TRAINIAC

TRAINIAC is gespecialiseerd in OR trainingen, advies- en begeleidingstrajecten op maat en verhoogd daarmee de waarde van ondernemingsraden. Benieuwd wat we voor uw OR kunnen betekenen? Neem dan contact met ons op.