Mag een leidinggevende in de OR zitten?

Een leidinggevende mag in principe lid zijn van de ondernemingsraad (OR), tenzij deze persoon volgens de Wet op de Ondernemingsraden (WOR) wordt aangemerkt als ‘bestuurder’. De wet maakt hierbij een belangrijk onderscheid tussen verschillende leidinggevende niveaus. Leidinggevenden op operationeel niveau kunnen vaak wel OR-lid worden, terwijl leidinggevenden die strategische beslissingsbevoegdheid hebben meestal uitgesloten zijn. Dit zorgt voor een goede balans tussen representatie van alle medewerkers en het voorkomen van belangenverstrengeling binnen de medezeggenschap.

Mag een leidinggevende wettelijk gezien in de OR zitten?

Ja, een leidinggevende mag wettelijk gezien in de OR zitten, mits deze persoon niet wordt aangemerkt als ‘bestuurder’ volgens artikel 1 van de Wet op de Ondernemingsraden (WOR). De wet definieert een bestuurder als “degene die alleen dan wel samen met anderen in een onderneming rechtstreeks de hoogste zeggenschap uitoefent bij de leiding van de arbeid.”

De WOR maakt dus een essentieel onderscheid tussen leidinggevenden en bestuurders. Niet elke leidinggevende is automatisch uitgesloten van OR-lidmaatschap. De wet kijkt specifiek naar de positie en bevoegdheden van de persoon binnen de organisatie:

• Teamleiders en afdelingshoofden zonder strategische beslissingsbevoegdheid kunnen OR-lid worden
• Managers die deel uitmaken van het hoogste leidinggevende orgaan worden niet gezien als bestuurders en zijn dus niet uitgesloten

De gedachte achter deze regeling is dat de OR onafhankelijk moet kunnen functioneren als vertegenwoordiger van het personeel. Tegelijkertijd erkent de wet dat leidinggevenden op operationeel niveau ook werknemersbelangen hebben die vertegenwoordiging verdienen.

Welke leidinggevende functies zijn uitgesloten van OR-lidmaatschap?

Leidinggevenden die volgens de WOR worden aangemerkt als ‘bestuurder’ zijn uitgesloten van OR-lidmaatschap. Dit betreft specifiek functies waarbij de hoogste zeggenschap wordt uitgeoefend bij de leiding van de arbeid. In de praktijk gaat het meestal om de volgende functies:

• Directieleden – Personen die deel uitmaken van de statutaire directie of raad van bestuur
• Algemeen directeur/CEO – De hoogste leidinggevende binnen de organisatie

Bij het bepalen of iemand als bestuurder wordt aangemerkt, kijkt men naar verschillende criteria:

1. De feitelijke beslissingsbevoegdheid in de organisatie
2. De positie in de organisatiestructuur
3. De mate van betrokkenheid bij strategische besluitvorming
4. De rol in het overleg met de OR (vertegenwoordigt de persoon de werkgever?)

In kleinere organisaties is de afbakening vaak duidelijker dan in grote, complexe organisaties met meerdere managementlagen. Bij twijfel kan de kantonrechter worden gevraagd om een uitspraak te doen over wie als bestuurder moet worden aangemerkt.

Wat zijn de risico’s van leidinggevenden in de OR?

Hoewel het wettelijk is toegestaan dat bepaalde leidinggevenden OR-lid worden, brengt dit verschillende risico’s met zich mee die de effectiviteit van medezeggenschap kunnen ondermijnen:

Belangenverstrengeling is het meest voorkomende risico. Leidinggevenden kunnen in een loyaliteitsconflict terechtkomen wanneer ze moeten kiezen tussen het belang van hun team of afdeling en het bredere werknemersbelang. Dit kan leiden tot:

• Terughoudendheid bij het kritisch bevragen van directiebesluiten
• Ongemakkelijke situaties tijdens OR-vergaderingen
• Verminderd vertrouwen van collega’s in de onafhankelijkheid van de OR

Machtsonevenwicht binnen de OR is een tweede risico. Leidinggevenden hebben vaak meer ervaring met vergaderen, beschikken over meer informatie en hebben een sterkere positie in de organisatie. Dit kan leiden tot:

• Dominantie in discussies en besluitvorming
• Intimidatie (bewust of onbewust) van andere OR-leden
• Verminderde inbreng van niet-leidinggevende OR-leden

Vertrouwelijkheidskwesties vormen een derde risico. OR-leden krijgen regelmatig vertrouwelijke informatie die nog niet breed gedeeld mag worden. Voor leidinggevenden kan het extra moeilijk zijn om:

• Deze informatie niet te delen met hun eigen team
• De verschillende petten (leidinggevende vs. OR-lid) te scheiden
• Het vertrouwen te behouden van zowel de directie als de achterban

Deze risico’s betekenen niet dat leidinggevenden nooit OR-lid zouden moeten worden, maar ze vragen wel om extra aandacht voor rolscheiding en transparantie.

Hoe wordt omgegaan met promotie naar leidinggevende functie tijdens OR-lidmaatschap?

Wanneer een OR-lid tijdens de zittingstermijn promotie maakt naar een leidinggevende functie, ontstaat een nieuwe situatie die juridische en praktische gevolgen heeft. De te volgen stappen hangen af van het type leidinggevende functie:

Als het OR-lid promotie maakt naar een bestuurdersfunctie (zoals gedefinieerd in de WOR), dan:

• Moet het OR-lidmaatschap onmiddellijk worden beëindigd
• Kan de persoon niet langer deel uitmaken van de OR
• Wordt de vrijgekomen plaats ingenomen door de eerstvolgende kandidaat op de kieslijst

Als het OR-lid promotie maakt naar een leidinggevende functie die niet als bestuurder wordt aangemerkt, dan:

• Mag het OR-lidmaatschap worden voortgezet
• Is het raadzaam om de nieuwe situatie te bespreken binnen de OR
• Kan het OR-reglement bepalingen bevatten over hoe hiermee om te gaan

In de praktijk kiezen sommige OR-leden ervoor om vrijwillig af te treden na promotie naar een leidinggevende functie, zelfs als dit wettelijk niet vereist is. Dit om elke schijn van belangenverstrengeling te voorkomen.

Het is belangrijk om bij promotie van een OR-lid het OR-reglement te raadplegen, aangezien hierin aanvullende bepalingen kunnen staan over de verenigbaarheid van functies. Sommige ondernemingsraden hebben in hun reglement bijvoorbeeld bepaald dat bepaalde leidinggevende functies, ook als ze niet onder de wettelijke definitie van bestuurder vallen, onverenigbaar zijn met het OR-lidmaatschap.

Hoe kan een OR effectief samenwerken met leidinggevenden?

Een effectieve samenwerking tussen OR en leidinggevenden is essentieel voor goede medezeggenschap, ongeacht of leidinggevenden zelf in de OR zitten. Hier zijn praktische adviezen voor het opbouwen van een constructieve relatie:

Investeer in duidelijke rolafbakening – Zorg dat iedereen begrijpt wanneer iemand spreekt als leidinggevende en wanneer als OR-lid. Dit kan door:

• Expliciete vermelding van rollen tijdens vergaderingen
• Heldere afspraken over communicatie naar de achterban
• Transparantie over potentiële belangenconflicten

Bouw aan wederzijds begrip – Creëer regelmatig momenten waarop OR en management elkaars perspectieven leren begrijpen:

• Organiseer informele bijeenkomsten naast formele overlegmomenten
• Deel verwachtingen en zorgen in een veilige omgeving
• Erken de verschillende verantwoordelijkheden van beide partijen

Versterk de professionaliteit van de OR door middel van OR-trainingen die helpen om:

• Communicatievaardigheden te verbeteren
• Strategisch te denken vanuit medezeggenschapsperspectief
• Effectief te onderhandelen met verschillende managementlagen

Voor complexe situaties rond de positie van leidinggevenden in de OR kan externe advies & begeleiding voor ondernemingsraad waardevol zijn. Professionele begeleiding helpt bij het vinden van een werkbare balans tussen de verschillende belangen en rollen.

Door bewust om te gaan met de positie van leidinggevenden – zowel binnen als buiten de OR – kan de medezeggenschap effectiever worden en een sterkere bijdrage leveren aan de organisatie. Uiteindelijk gaat het erom dat de OR een representatieve afspiegeling vormt van het personeel én tegelijkertijd als volwaardige gesprekspartner kan functioneren voor de bestuurder.